Кицаш

Хац, дац - цхьа дош; хайра, дайра - эзар дош.


Туро цаӀ мара вийнавац, метто эзар вийнав.


Лохига саг дегала хул.


Виза вар аьле, кхача боацаш а ма гӀо; йийкха яр аьле, кхоллар до


Шийна тӀера вир-говр дайнадац, наха тӀера хенжа-меза байнаб.


Дошлорг

ОагIой бутт (ба) - декабрь.
Седкъий дагардер (ва) - звездочёт.
Баскилг (да) - кузнечик.
Хамхе (я) - горное село Хамхи.
Тирк (да) - река Терек.

Булгучанаькъан Мурад

йоазанхо

Фаьлг

Джаьнтелг

Бахаш хиннаб Джаьнтелги цун ши доттагӏеи. Майралца, деналца цӏихеза хиннаб уж. Джаьнтелг тхьамада а волаш, мел долча дуненна готийсаб цар. Цкъа гаьннарча дунен тӏа болхаш са а дайна, эрий ара, бийса яккха моттиг йоацаш, бисаб ераш. Мича дӏатарлургдар-хьогӏ вай, яхаш, ераш лелача хана, бӏаргадайнад акхарна лаьттан чу ӏочудода доккха ӏург. Чухьежача, баьде хиннай цу чу.

- Долле, цу ӏургах ӏочу а даьнна, бийса яккха хьожаргда вай, - аьннад Джаьнтелга.

- Ца дахача бакъахьа дар вай, кхераме да из: цу чу фуд мича хов вайна, - аьннад новкъосташа.

- Ер дуне тоӏадеш лела со, Джаьнтелг-м, гӏоргва цу чу, - аьнна, ӏочуволавеннав из.

Цунна тӏехьа новкъостий а бахаб. Кӏезига болхаш, дукха болхаш, цхьа сердало бӏаргаяйнай акхарна. Ераш дӏатӏакхаьчача, доккха ешап бӏаргадайнад, дижа уллаш. Ше уллачара хьалъай а денна, циска бӏаргаш къоарза а даь, царгаш хьокха а яь, хаьттад цо:

- Фу эш шоана? Сенна даьхкад шо?

- Къаденна ешап, хьа цӏий мала даьхкад тхо, -  майрра аьннад, дӏахьалха а ваьнна, Джаьнтелга.

- Низ тоъаргбац шун са цӏий мала. Со-се да шо мо тинна лелача наьха цӏий мелаш, - аьнна, ешапа хьайийллай шийна тӏехьашка латта наӏараш.

Новкъостий дӏачухьежача, бӏаргабайнаб акхарна кховзткъа кхоъ корта.

- Аз цӏий меннача наьха кортош да шоана ераш. Шул дикагӏа къонахий а бар царна юкъе, - аьннад ешапа.

- А, мичара, хьа цӏий мала даьхкадац тхо! Оаха-м бегаш баьбар. Жи! Фуннагӏа яле а, цхьа яа хӏама кийч а йийя, бийса яккха моттиг кийчъел тхона.

Дӏаденнача ешапа, етт а бийна, яь чу бахийта из кхехка а баь, пхьор дуадаьд новкъосташта. Ӏобувша аьнна мотт а биллаб.

Дӏабийшаб новкъостий. Хӏаьта Джаьнтелг тхьайса волаш санна кеп а оттаяь, саькхо ладувгӏаш уллаш хиннав. Кӏезига ха йоалаш, дукха ха йоалаш, цхьа тата хезад цунна. Шорттига ший цхьа бӏарг а бийлла дӏахьежача, бӏаргадайнад Джаьнтелга доккха урс, «чӏарх-чӏарх», яхаш, ший царгех ирдеш дагӏа ешап. Шорттига мӏишка яьй укхо ший новкъосташта. Из бӏаргагушшехь, кхерабенна новкъостий бос а баха, хьоа а ца луш, таккхалча ихкаб. Ераш ухкача оагӏорахьа хьа а хьежа, хаьттад ешапо:

- Тхьайсар малав, тхьовсанза малав?

- Тхьовсанза со, Джаьнтелг, ва!

- Хӏана тхьовсац хьо?

- Наб ягӏац сона: со цӏагӏа волча хана, са нанас кхаьра уст а буабийя, вужавора со.

Кхаьра уст а боалабаь, бийна из кийч а баь, буабаьб цо Джаьнтелга. Хӏама юаргйолаш-м Джаьнтелг а хиннав. Дикка дулх а диа, юха а ший метта ӏовижав. Тхьовра санна, «чӏарх-чӏарх», яхаш, ший царгех урс ир а даь, хаьттад ешапо:

- Тхьайсар малав, тхьовсанза малав?

- Тхьовсанза со, Джаьнтелг, ва!

- Наб е хьайна, хӏана тхьовсац хьо?

- Иштта наб ца йоагӏаш уллар со. Цӏагӏа волча хана, са нанас пхьора кхаьра уст буабаьчул тӏехьагӏа, уст бодача яь чу шурий тӏа хьоара худар дора сона, - аьннад Джаьнтелга.

Уст бодача яь чу шура ӏочу а етта, хьоар чуухташ, пескаца из кегадеш, худар де эттад ешап. Кастта булкъаш бе доладеннад худар. Ешап яьна ӏотӏадийрза доаллача хана, шорттига дӏатӏа а ваха; Джаьнтелга, тӏехьашкара мӏарга теха, худара яь чу дахийтад ешап. Бӏаргаш а дайна, деррига дегӏ а доагадаь, цӏенъюкъе гӏолла, мухь а бетташ, хьал-ӏо ада доладеннад ешап. Ший хаьнара тур а даьккха, эзар дакъилг даьд Джаьнтелга цу ешапа дегӏах. Цох ӏо мел иха цӏий дӏатӏатехад цо наӏара тӏехьашка уллача къовзткъа кхаь керта. Дийнбенна, царех нах хинна дӏаайттаб. Ший зовза ши доттагӏа эккха а ваь, уж къовзткъа кхоъ шийна тӏехьа а ваьккха, цу бӏуна ше хьалха а волаш, волавенна вахав Джаьнтелг дӏахо дуне тахка.